సరిగ్గా ఆ కారణం వల్లనే ప్రతిభారాయ్‌ని ఒడియా రచయిత్రి అనీ, ‘ఉల్లంఘన’ అనేది ఇరవయ్యొక్క ఒడియా కథల సంకలనమనీ ఒక సీమకు, ఒక భాషకూ పరిమితం చేసి చెప్పడానికి సాహసించలేం. ఈ కథల్లో ఉన్నవాళ్లు ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా ఉండొచ్చు. ఇందులో జరిగిన సంఘటనలు ఎప్పుడైనా ఎక్కడైనా జరగొచ్చు. సార్వకాలికమైన, సార్వత్రికమైన మానవ స్వభావంలోని అనేకానేక వర్ణాల్ని చిత్రించిన కథలివి. సాటి మనిషి మీద నమ్మకాన్ని కోల్పోవడమే ఆధునిక జీవిత సంక్షోభానికి అసలు మూలం. అసలు తనమీద తనకు నమ్మకముందో లేదో తెలీదు ఆధునిక మానవుడికి. ఈ సంకలనంలోని అనేక కథలకు ఇదే కేంద్రం. దానిచుట్టూ గీసిన అనేక వృత్తాలు ప్రతిభారాయ్‌ కథలు. ప్రతి కధా ఆ అనుమానాన్ని ఉల్లంఘించి మానవ స్వభావంలోని ప్రేమ, నమ్మకమనే అద్భుతమైన అంశాలు పైకి రావడానికి ఊతమిస్తాయి. అసలు సాహిత్య ప్రయోజనమే అది అయినప్పుడు ఈ ఒడియా కథలన్నీ దాన్ని నూటికి రెండొందలశాతం నెరవేర్చినట్టే. ‘పాచికలాట’, ‘పాదుకాపూజ’, ‘జవాబులేని ప్రశ్న’ ‘సోదరివాటా’ ‘చెప్పులు’ కథల్లో పాత్రలేవైనా కావొచ్చు, అన్నిటిలోనూ ‘అనుమానం’ అనేదే ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది. ముఖ్యంగా చెప్పుకోవలసింది ‘మృష్టాన్నభోజనం’, ‘సొంత చిరునామా’, ‘ఆత్మాభిమానం’ కథల గురించే.

‘వంద సంఘటనల్లో తొంభై సంఘటనలకి నువ్వు బాధ పడినప్పటికీ ఇతరుల మీద విశ్వాసం పోగొట్టుకోకు. ఏమంటే నీ అవిశ్వాస గుణం వల్ల పట్టణాలలో ఎంతోమంది మానవీయ గుణాలని కోల్పోతారు. మనుషుల మధ్య ప్రేమ, విశ్వాసమే ఈశ్వరుడు మానవుడికిచ్చిన వరం. ఇతరులని నిందించటం అసహ్యించుకోవటం మానవులకు తగదు. అది వికృతత్వానికి పరాకాష్ఠ. మనిషిని విశ్వసించి, ప్రేమించి ప్రతి అడుగూ వేస్తున్నా నువ్వు మోసపోయావనుకో! శివుడాజ్ఞ లేకపోతే చీమైనా కుట్టదని భావించి దుఃఖించకుండా ఉండు’

- ఒక కథలో పాత్ర పలికిన మాటలు కావవి. ప్రతిభారాయ్‌ కథల సారాంశమది. ఒక్క ముక్కలో చెప్పాలంటే, సాటి మానవుడి మీద అపనమ్మకాన్ని జయించడానికొక ఊతకర్ర ఈ ‘ఉల్లంఘన’.

ఏమాత్రం వెకిలితనం, అశ్లీలత లేకుండా ద్రౌపది అంతరంగాన్ని చిత్రించిన ‘యజ్ఞసేని’ రచయిత్రి నుంచి వచ్చిన కథలన్నప్పుడు వాటిల్లోని స్త్రీ పాత్ర చిత్రణ పట్ల ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టకుండా ఉండలేం. ప్రతిభారాయ్‌ స్త్రీ పాత్రలు మ్యూట్‌లో ఉండవు, అవి తమ భావాలను చక్కగా విశ్లేషించుకుంటాయి, మాటల్లో పెట్టి చెబుతాయి. తాము పాటిస్తున్న విలువలేమిటో వాటికి స్పష్టంగా తెలుసు. తన మనస్తత్వం పట్ల, తమ ఆలోచనల పట్ల ఎరుక కలిగి ఉంటాయి.

సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన పదకొండేళ్లకు తెలుగులోకి వచ్చిన కథలివి. సాహిత్యంలో పొరుగు నుంచి తెలుగులోకి, తెలుగు నుంచి పొరుగుకూ ఆదాన ప్రదానాలు ఎంత విరివిగా జరిగితే అంత మంచిదన్న సత్యం – ఈ పుస్తకం చదివాక మరొకసారి అర్థమవుతుంది.
——————–
ఉల్లంఘన (సాహిత్య అకాడెమీ పురస్కారం లభించిన ఒడియా కథా సంపుటి)
ప్రతిభారాయ్‌
పేజీలు : 346, ధర : రూ.150.
సాహిత్య అకాడెమీ ప్రచురణ

సాయంత్రం 5, విశాఖ సిటీ :
విశాఖ నగర సరిహద్దులు దాటి చుట్టుపక్కల పల్లెటూళ్ల మీదుగా కారు పరుగులు తీస్తోంది. కోతలయిపోయిన పొలాల మీద నుంచి చల్లటి చలి నెమ్మదిగా తన ఒళ్లు విరుచుకోవడం తెలుస్తోంది. మేట వేసిన కొత్త ఎండు గడ్డి వాసన గాలిలో…

రాత్రి 7, నర్సీపట్నం :
కనుమ తర్వాత చేసుకునే నందీశ్వరుడి పండగ కోలాహలం కనిపిస్తోంది. గంటలు, పట్టుబట్టలతో అలంకరించిన ఎద్దు, వెనకాల తప్పెటగుళ్లు, కోలాటాల బృందాలు సంబరంగా తయారవుతున్నాయి. రోడ్డు వారగా చితుకుల మంట వేసి డప్పులను సరిచేస్తున్నవారు కొందరయితే, పనిలో పనిగా చలి కాగుతున్నారింకొందరు.

రాత్రి 8 గంటలు, చింతపల్లి ఘాట్‌  :
మెలికలు తిరుగుతూ రోడ్డు పర్వతాల మీదికి ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు దూరంగా ఒకటీఅరా విద్యుద్దీపాలు. విసిరేసినట్టుండే గిరిజన గుడిసెలకు ఆ వెలుగే ఆధారం. అప్పటిదాకా వెలిగిన చలిమంటలు ఆరిపోయి బూడిద మధ్యలోంచి నిప్పు మాత్రం ప్రకాశిస్తోంది అక్కడక్కడ, రోడ్డు వారగా. నర్సీపట్నం వెళుతున్న బస్సొకటి కిందకు దిగుతూ ఎదురయింది.  మఫ్లర్లు, స్వెట్టర్లు చుట్టుకున్న ప్రయాణికులు నిద్రలోకి జారుకుంటున్నారు.

రాత్రి 9.30, చింతపల్లి గ్రామం :
దుకాణాలన్నీ కట్టేశారు. ‘శ్రీసాయిరామ్‌ టిఫిన్‌ సెంటర్‌’ నడుపుతున్న బేతాళుణ్నడిగితే ‘పాతికేళ్లలో ఇంత సలినెప్పుడూ సూడలేదండి. ఈ ఏడు సాలా ఎక్కువుంది. ఇవేళింకా న యంగానీ, మైనస్‌లోకి ఎళిపోయింది వాతావరణం. మీరు నిన్నోమొన్నో ఒచ్చినట్టయితే మీకు దాని సంగతి ఇంకా బాగా తెలిసేది. సలికి సచ్చిపోయామండీ బావూ. వేడిగా చపాతీలు, సికెన్‌ ఫ్రై సేయిస్తాను తినండి…” అంటూ మర్యాద చేశాడు. మరో అయ్యర్ల కుటుంబమూ ఒక హోటలు నడుపుతోంది. ‘మా అమ్మ గిరిపుత్రిక, నాన్న మధురై నుంచి వచ్చి స్థిరపడిన అయ్యర్‌. నేను పుట్టిపెరింగిందిక్కడే…’ అంటూ చెప్పుకొచ్చిన కళ్యాణి భర్త కీర్తివాసన్‌ చెన్నైలో పెరిగిన వ్యక్తి. ‘ఇక్కడి మనుషులెంతో మంచివారు. బాక్సైట్‌ మైనింగ్‌ను నేను తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నా. పురాణాల ప్రకారం చూసినా, పర్యావరణపరంగా చూసినా అది మంచిది కాదు…’ అన్నారాయన.

రాత్రి 10.30,  గూడెంకొత్తవీధి :
గిరిజన సంక్షేమ శాఖ మంత్రి పి. బాలరాజు స్వగ్రామమిది. ఆవేళప్పుడు నిర్మానుష్యంగా ఉంది. రెండు నైట్‌హాల్ట్‌ బస్సులున్నాయి. ‘రేపుదయమే నర్సీపట్నం సంతండి. దానికోసం ఉదయాన్నే బయల్దేరతాయివి. మనతో మాట్లాడ్డానికి ఇప్పుడెవరుంటారు? ఇక్కడ కాస్త కలిగినవాళ్లంతా రూమ్‌ హీటర్లు పెట్టుకుంటారు. ఎంతాలేదు, పన్నెండొందల రూపాయలే కనుక ఎక్కువమంది కొనుక్కున్నారు. ఇక మరీ గుడిసెల్లోనయితే చలిని తట్టుకోవడానికి కుంపట్లు పెట్టుకుంటారు గిరిపుత్రులు” అంటూ చెప్పుకొచ్చాడు పత్రిక స్థానిక ప్రతినిధి దయానంద్‌. ఇక్కడికి దగ్గర్లోనే పురాతన పాండవ విగ్రహాలున్నాయి.

రాత్రి 12, సప్పర్ల ఘాట్‌ :
మెలికలుమెలికలుగా ఎత్తైన ఘాట్‌ సీలేరువైపు వెళుతుంది. ఇరుకుల గతుకుల రోడ్డు. ఒకటోరెండో వాహనాలు ఝామ్మని దూసుకుపోతూ ఎదురయ్యాయి. ‘ఇలాంటి రోడ్డులో, ఈ సమయంలో అంత స్పీడేమిటి’ అంటే ‘గంజాయి, రంగురాళ్లు అక్రమ రవాణా చేసే వాహనాలు తిరుగుతుంటాయండి. చింతపల్లిలో పోలీసులు ఆపుతారు. మొన్నొకరోజు సుమో ఒకటి పోలీసుల్ని తప్పించుకోబోయి పల్టీలు కొట్టేసింది..’ దయానంద్‌ చెబుతుండగానే రెయిన్‌గేజ్‌కు చేరుకున్నాం.

రాత్రి 2.30, రెయిన్‌గేజ్‌ :
ఆంధ్రా – ఒరిస్సా సరిహద్దుకల్లా అతి ఎత్తైన ప్రాంతమిది. సముద్ర మట్టానికి 1310 మీటర్ల ఎత్తున ఉన్న ప్రదేశం. వాతావరణ పరిస్థితులను సమీక్షించడం కోసం ఆ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన చిన్న స్థావరమొకటి ఉంది. మన్యంలో సున్నా డిగ్రీల ఉష్ణోగ్రత నమోదవుతున్నట్టు గమనించింది చింతపల్లిలో ఐఎమ్‌డీ ఏర్పాటు చేసిన వాతావరణ కేంద్రమే. కొంచెంగా మండుతున్న పెద్ద తాటిదూలం అప్పటిదాకా అక్కడ ఎవరో చలికాచుకున్నట్టు సాక్ష్యమిచ్చింది. చలిగాలుల ప్రతాపం పెరిగిపోయింది.

రాత్రి 3.30, చింతపల్లి ఘాట్‌ :
కన్నుపొడుచుకున్నా ఏమీ కానరాని చిక్కటి అడవి. ప్రశాంత నిశీధి, ఆకాశం నిండా రాసులు పోసినట్టు నక్షత్రాలు. కాలుష్యం అంటని చోట చుక్కల అందాలు ఎంత బాగుంటాయో చూడమని ప్రకృతి పేర్చినట్టే. కారులో హీటర్‌ పనిచేస్తోంది. పొరపాటున విండోగ్లాస్‌ దించామా, అంతేసంగతి. చలి కత్తులు దూస్తోంది. నాలుగున్నరకల్లా నిద్రలేచిన కొందరు గ్రామస్తులు చలిమంటలు వెలిగించే ప్రయత్నంలో పడ్డారు. పాలు, దినపత్రికలు తీసుకుని వ్యాన్‌లు రావడం మొదలయింది. అల్లూరి సీతారామరాజు ఒకప్పుడు పేల్చేసిన పోలీస్‌ స్టేషన్‌ పక్కనే ఉన్న నేటి స్టేషన్‌లో పోలీసులు గస్తీ తిరుగుతున్నారు.

ఉదయం 5.30, లంబసింగి :
చింతపల్లి నుంచి పదహారు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న లంబసింగి మామూలుగానైతే ఏ ప్రత్యేకతా లేని ఓ కుగ్రామం. అయినా మీడియా ఇచ్చిన ప్రాధాన్యంతో అదొక పర్యాటక ప్రాంతంగా మారిపోతోంది. చలి సంగతేదో చూద్దామని తూ.గో.జిల్లా అనపర్తి నుంచి కొందరు యువకులు మూడు కార్లలో వచ్చారు. ‘రాత్రంతా కార్లలోనే పడుకున్నాం. ఓ గంట క్రితం వర్షం పడుతున్నట్టనిపించింది. ఏంట్రా అనిచూస్తే, చెట్ల నుంచి మంచు బిందువులు కురుస్తున్నాయి. రాత్రి తిండి దొరకలేదు. ఫుడ్డుదేవుంది లెండి, ఇంత చక్కటి ప్రకృతిని చూడటమే ముఖ్యం’ అన్నారు స్నేహితులు విజయకుమార్‌, మురళి, రాధాకృష్ణ, మహేంద్ర, నాగిరెడ్డి, ప్రసాద్‌. ‘రెండు అడుగుల దూరంలో ఏముందో కనిపించడం లేదు ఈ పొగమంచు ధాటికి. ఇదో తరహా ప్రయాణం’ అన్నారు అన్నవరం నుంచి వచ్చిన ఇంజినీర్‌ రాజు. అంతదూరం నుంచి తమ ఊరికొచ్చిన వారికి టీనీళ్లయినా ఇవ్వకపోతే ఏం బాగుంటుందని కాసులమ్మ కాస్త టీపెట్టి ఇచ్చింది. ఇంతలో గ్రామస్తులు పెద్ద చలిమంట వెలిగించారు. పొగమంచుకు తడిసి కట్టెలెంతకీ రాజుకోకపోతే కాస్త కిరసనాయిలు తెచ్చి పోసింది కాసులమ్మ. పూర్వమెప్పుడో ఒక దొంగను ఆరుబయట చెట్టుక్కట్టేస్తే ఉదయానికల్లా కొర్రులాగా అయిపోయాడట. అప్పటినుంచీ ఈ ఊరిని కొర్రుబయలని కూడా అంటున్నారు. రాత్రంతా ఉంటేనే కాదు, ఆ సమయంలో అరగంట ఉన్నా చాలు, మనిషి కొర్రయిపోవటానికి.

ఉదయం 6, లంబసింగి :
గిరిజన భాషలో లంబసింగి అంటే పెద్ద కొండ అని అర్థమట. అక్కడున్నవి పట్టుమని నలభై కుటుంబాలు. ‘పొద్దెక్కేదాక ఇంట్లో వెచ్చగా ఉండాలంటే మాకెలా కుదురుతుంది? పొలాల్లో తోటల్లో పనిచేయనిదే బువ్వొస్తాదా? ఈ చలివల్ల మాకెన్ని అవస్థలో’ అంటున్న రోలంగి విజయలక్ష్మి పదివేల మొక్కలున్న కాఫీ తోటకు యజమానురాలు. వంద కేజీల బస్తా కాఫీ పళ్లు ఐదువేలు పలుకుతున్న సమయమిది. ‘ఇజయవాడ నుంచి వ్యాపారస్తులొస్తే రేటు స్థిరపడతాది’ అంటున్న ఆమె చలి వల్ల ఇంటి వెనకాలే ఉన్న తోటలోకి సైతం వెళ్లలేకపోతున్నారు. ‘ఎవరికి తప్పినా మాకు తప్పుతాదేటి’ అంటూనే ఇంటి పనులకు ఉపక్రమిస్తున్నారు మహిళలు. ఇంటి ముందు ఊడ్చుకోవడం, కళ్లాపి జల్లి ముగ్గులు పెట్టుకోవడం, కొంకర్లుపోతున్న చేతులతోనే అంట్లు తోముకోవడం, బోరింగ్‌ కొట్టి నీళ్లు తెచ్చుకోవడం… అన్నీ చేస్తున్నారు. పర్యాటకం పెరిగితే ఉపాధి అవకాశాలు పెరుగుతాయనే ఉద్దేశంతో బయటివారికి తమకున్నదానిలోనే కొన్ని సౌకర్యాలు కల్పిస్తున్నారు.

ఉదయం 7, లంబసింగి :
సంక్రాంతి సెలవుల తర్వాత మళ్లీ కాలేజీకి వెళ్లడానికి తయారయి నిల్చున్నాడు ఆంధ్రా యూనివర్సిటీలో ఎమ్మే తెలుగు చదువుతున్న ఎస్వీఎన్‌ రాజు. సంత కోసం ఉదయాన్నే బయల్దేరిన బస్సులు అతన్నెక్కించుకుని నిష్క్రమించాయి.

ఉదయం 8, జల్లూరుమెట్ట :
బోయ్స్‌ హాస్టల్లో తొమ్మిదో తరగతి చదువుతున్న కృష్ణ లెక్కల పుస్తకాన్ని ముందేసుకుని వెచ్చని దుస్తుల్లో ముడుచుకుని కూచున్నాడు. ‘చలి అని ఊరుకుంటే చదువు సాగొద్దా…’ అన్నాడు నవ్వుతూ. ‘మీ పండుగ బోగి అవుతాది కదా, ఆ తర్వాతే సలి తగ్గిపోద్ది. ఈసారే ఇంకా ఎక్కువ అయిపోయింది’ అంది అతని నాయనమ్మ గెమ్మలి రాజం.

ఉదయం పది దాటినా పొగమంచు తగ్గలేదు. మంచు ధాటికి చెట్లలోంచి సూర్యుడు చందమామలాగా కనిపిస్తున్నాడు. మధ్యాహ్నం పన్నెండు దాటిన తర్వాతే ఎండపొడ తగులుతున్న మన్యాన్ని విడిచి రావడానికి మనసొప్పదు. అడవి అందాన్ని కెమెరాలో కొంత, మనసులో కొంత భద్రపరచుకుని ఘాట్‌ దిగిరావాలి తప్పదు. మధ్యాహ్నం ఒంటిగంట ప్రాంతంలో ‘ఎచటి నుంచి వీచెనో ఈ చల్లని గాలి… ఊయలపై ఊగుతూ, తీవెలపై తూగుతూ….’  కారు స్టీరియోలోంచి పాట మంద్రంగా వినిపిస్తోంది. హేమంత వాతావరణమూ అలాగే ఉండటాన్ని ఆస్వాదిస్తూ మళ్లీ నగర జీవితంలోకి వచ్చి పడ్డాను.

‘తిన్నమ్మకి తినే కొద్దీ వాపి, కన్నమ్మకి కనే కొద్దీ వాపి’ అని  ఒక సామెతుంది. దాన్ని కొంచెం మారిస్తే ‘రాసే అమ్మ కి (అయ్యలక్కూడాలెండి) రాసే కొద్దీ వాపి’ అని నవ్వుకుంటాం జర్నలిస్టులం. ‘ఓపాలి మనూరివైపు రామ్మా, చీరారవికా పెట్టలేంగానీ రెండో నాలుగో ఫ్పదో స్టోరీలు, స్టోరీ అవిడియాలు ఇచ్చి పంపిస్తా’మని మా ఊరి రిపోర్టర్లు పిలవగానే తెయ్యిమని గెంతి తయారయిపోయి వెళ్లాను. అన్నిటిలోకీ నన్ను ఆకర్షించింది వెదురు కంజు. అంటే ఏమిటంటే… తర్వాత చెప్తాను.

సీతంపేట కొండలు మరీ ఎత్తుగా భయపెట్టేట్టేం ఉండవు. పద్దెనిమిదేళ్ల గిరిజన యువతిలా ఉండే ఆ కన్నెధార పర్వత పాదాలకు నాగావళి నదిని, కొంత నాగరికతను పట్టీల్లాగా అలంకరించే పనిలో బిజీగా ఉంటుంది పాలకొండ టౌన్.

కన్నెధార కొండలను దోచెయ్యాలని చూస్తున్న రాజకీయ కాంట్రాక్టర్లలాగా మబ్బులు కమ్మేశాయి. ‘బేరం కుదిరిపోయింది, మీ ఏడుపులు, ధర్నాలూ మమ్మల్నేం చెయ్యలేవు’ అని బెదిరిస్తున్నట్టు అప్పుడోటీ అప్పుడోటీ చినుకులు. ఎలారా దేవుడా అనుకుంటుంటే ‘మీకేం పర్లేదు అంతా నే చూసుకుంటాగా’ అని అభయమిస్తున్నట్టు పెద్ద ఏసుక్రీస్తు విగ్రహమొకటి కనపడింది ఫాతిమా తల్లి కొండ చర్చి ముందు. ‘రోడ్డీమజ్జినే బాగా ఏశారండి. రయ్యినెలిపోదాం..’ అని కొత్తూరు నుంచి వచ్చిన రిపోర్టర్  ఒక్క తొక్కు తొక్కితే మా బైకు గొయిది గ్రామాన్ని దాటి కుమిలి సెంటర్ దాటి సీతంపేట ఊరు దాటేయబోయింది. ‘ఉండండి, ఇక్కడ కొందర్ని అడుగుదాం, వెదురు కంజు కతేంటో’ అని బండాపి పాలకొండ బస్సుకోసం వెయిట్ చేస్తున్న ఒక గిరిజన ఆసామీని ఆపాం. ‘ఆఁ, ఎదురు కంజంటే వానలొచ్చినప్పుడే దొరుకుతాది. దాన్ని తెచ్చి ఒలిసి కూర సేస్తారు’ అన్నాడాయన మొహమాటంగా నవ్వుతూ. ‘పులుసు కూడా పెడతారని విన్నానే’ అన్నాన్నేను అంతకన్నా అయోమయంగా. ‘అవునే. పెడతారు. ఆడోల్లయితే మీకు బాగా సెపతారు. మాకు ఒండటం వస్తాదేటి’ అన్నాడాయన నవ్వును కొనసాగిస్తూ. ‘బాబ్బాబూ… అది వొండే ఆడోళ్లెక్కడుంటారో కొంచెం చెప్పు’ అని బతిమాలేం. ‘మీది పేపరా, ఛానెలా? మీరెక్కణ్నుంచి ఒచ్చినారు’ అని నా మీద ప్రశ్నల బాణాలు సంధిస్తున్న ఓ కుర్రాణ్ని తప్పించుకుని వెదురు కంజును వెతుక్కుంటూ కొండల్లోకి దూసుకుపోయాం.

కొండవాలులో గట్లుగట్లుగా పొలాలు. నిండా ఎర్రటి నీరు. కొన్నిచోట్ల వత్తుగా వరినారు పోసిన మడులు. మరికొన్ని చోట్ల వరసగా వంగుని ఉడుపులు చేస్తున్న మహిళలు. ఇంకొన్ని పొలాల్లో ఎద్దులను అదిలిస్తూ నాగలి పట్టి దున్నుతున్న రైతులు. మధ్నాహ్నం ఒంటిగంటయిందేమో, తలమీద మూడు సిల్వరు గిన్నెలను ఒకదానిమీదొకటి పేర్చి గంజి అన్నాన్ని పొలంలోకి పట్టుకె ళుతున్న పడుచొకామె కనబడింది. ‘బరువుతో నానేటి సెపుతానుగానీ, ముందుకెల్లండి, అక్కడున్నోల్లు సెపుతారు’ అంది. ముందుకెళితే రోడ్డువార పొలానికి పారతో తవ్వి గెడ్డ నీటిని మళ్లిస్తున్న ముగ్గురు స్త్రీలు కనిపించారు. ‘బోయినం టైమవలేదా’ అని మాట కలిపి రోడ్డు దిగి పొలంలోకి అడుగుపెట్టాను.

హ్యేండ్‌బ్యాగ్‌లో అప్పుడే కొన్న జాంకాయల్ని తలోటీ ఇస్తుంటే ‘మాకెందుకమ్మ, బువ్వుంది. నువ్వే తినండి’ అన్నారు మొహమాటంగా. ‘కాదులెండి, తింటూ మాటాడుకోవచ్చని తెచ్చాను. తీసుకోండి, పర్లేదం’టే తీసుకున్నారు. ‘ఇది మొగోళ్లే సెయ్యాలి, కానీ మాంకూడా సేసేస్తాం’ అం టూ పొలంగట్లు వేస్తున్న వాళ్లతో మాట కలిపితే ‘ఎదురు కంజు కూర సేసుకుని నిన్ననే తినీసినాం. నిన్నొచ్చుంటే సూపెడుదుం’ అందామె చెమటతో తడిసిన మొహాన్ని మోచేత్తో తుడుచుకుంటూ. ‘మావూలు ఎదురొండుకొని తింటే సస్తారు. ఈ ఎదురు కొండల్లో దొరుకుతాది. వొర్సాలు పడినప్పుడు ఈ నెల్లోనే పుడతాది. అప్పుడే తీసుకోవాల. లేత సెరుగ్గడలుంటాయికావా, అలాగుంటాది. దాన్ని ఒలవాల, లోపల తెల్లగా ఉన్నదాన్ని గీకాల. అప్పుడు సిన్న ముక్కలు తరుక్కోని బాగా వొండి వార్సాల. దానికి తాలింపు పెట్టాల. అదీ ఎదురు కంజు కూరంటే. గొప్ప రుసి. అదే సారెట్టాలంటే ఆ ముక్కలకే మళ్లీ పులుసు కలపాల, ఉప్పూకారం ఏసుకోవాల’ అని చెప్పింది. ‘ఒక్కసారొండితే కూర మూడ్రోజులుంటాది. కంజుకోసం కొండల్లో నెతకాలి’ అంది.

‘తల్లితల్లి మాయమ్మా ఆ మొక్క ఎలా ఉంటుందో ఒక్కసారి చూపెట్టమ్మా’ – బతిమాలేం. కొంతసేపు ఆలోచించి పొలంలోంచి బయటికొచ్చి సరసరా నడిచి నాగుపాములాగా చులాగ్గా కొండెక్కేసింది. కెమెరా బరువుతో మన్మ«థరావు, అలవాటు లేక నేనూ ఎక్కలేకపోతున్న సంగతిని గమనించిందేమో మరి, ‘ఇక్కడే ఉండిపోండిలే, నాన్తెస్తాను’ అన్నదామె. వెదురు కంజును చూడాలన్న కుతూహలంతో ఎలాగయితేనేం మేవూ చే రుకున్నాం. నీటిలో బుడుంగున మునిగి మూడు గొడ్డళ్లతో ప్రత్యక్షమైన నదీ దేవతలాగా కొండ పచ్చదనంలోకి మాయమై అంతలోనే ఓ వెదురు మొక్కతో ప్రత్యక్షమైందామె. మధ్యలోంచి ములక్కాడలాగా ఉన్న మొగ్గను లాగింది.

చకచకా వొలిచి ‘దీంతో సెయ్యాల కూర’ అంది. ‘ఇంతా తెచ్చేవుకదా, ఇంటికెళ్లి కూర చేసీ, నేను విజువల్ తీసుకుంటా’నంటాడు మన్మధరావు. ‘సీ, ఇవాళ శనోరం కాదా, కంజు కూర సేసుకుంతారా ఎవరైనా’ అని అడ్డం కొట్టేసింది. ‘అదేవైనా నాన్‌వెజ్జేటీ? పోనీ రేపొస్తా’నంటాడీయన. ‘రేపు ప్రార్దన ఉంది. మేం ఇంటికాడుండం’ అనేసింది. ‘మరి సోంవారం’ అంటే ‘మీ పని మీకు, మా పని మాకు’ అని జ్ఞానమిచ్చింది. నేను ఫోటోలు తీస్తుంటే ‘సికు సికు, ఇలాటి బట్టలతో తీస్తావా’ అంటూ సిగ్గుపడింది. పేరేంటంటే ‘తిక్కమ్మ’ అని చెప్పి చటుక్కున నా వెనకే ఉన్న సీతాఫలం చెట్టునుంచి నాలుగు పెద్ద పెద్ద కాయలు తెంపి తెరిచి ఉన్న హ్యాండ్‌బ్యాగ్‌లో పడేసింది. ‘ముగ్గేస్తే మంచి పండ్లవుతాయి’ అని కూడా చెప్పింది. అప్పటిదాకా సీతాఫలం చెట్టు కిందే ఉన్నానన్న సంగతిని కూడా గుర్తించని నాకు ఆమె పరిసరాల విజ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తూ ఎర్రటి కొండ చీమొకటి కటుక్కున కరిచింది. మొత్తానికి వెదురు కంజును చూశాం, ఆ కూర వివరాలు కనుక్కున్నామన్న తృప్తితో కొండ దిగి వచ్చేశాం.

తెలుగు మీడియంలోకి మార్చమని మా అబ్బాయి అడిగినదాన్ని నేను తేలిగ్గా తీసుకోలేదు. ప్రైవేటు తెలుగు మీడియం స్కూళ్లేవీ ఉండవని ఇప్పటికే అనుభవమయింది గనక, ఇంటికి దగ్గర్లోని ప్రభుత్వ పాఠశాలలకు వాణ్ని తీసుకుని వెళ్లాను. రెండు మున్సిపల్‌ స్కూళ్లనూ చూసి ‘ఛీ యాక్‌’ అన్నాడు. అక్కడి పిల్లలతో కలిసి ఒక గంటయినా గడపలేకపోయాడు. ‘ఏంటమ్మా స్కూళ్లిలా ఉన్నాయి’ అంటూ వెనుదిరిగాడు. నేను పదో తరగతి పాసయింది ఒక పల్లెటూరి తెలుగు మీడియం ప్రభుత్వ పాఠశాలలోనే. ఊరంతటికీ ఒకటే స్కూలు. ఆర్థిక సామాజిక అంతస్తులతో నిమిత్తం లేకుండా అందరూ అక్కడే చదువుకునేవాళ్లం. ఈ ఆలోచనతో నేను పుట్టిన ఊళ్లో, చుట్టుపక్కల మరికొన్ని ఊళ్లలో తెలుగు మీడియం స్కూళ్ల గురించి వాకబు చేస్తే నాకు పిచ్చేమో అన్నట్టు చూశారు. తెలుగు మాధ్యమంలో మా పిల్లవాణ్ని చదివించాలంటే నాకేపాటి నైతిక – సామాజిక మద్దతు లభిస్తుందో తెలిసొచ్చింది. అంతవరకూ ఎందుకు? ఒక తల్లోతండ్రో తమ పిల్లలను ఇలా చదివిస్తామంటే కుటుంబంలో మిగిలిన సభ్యులు అంగీకరిస్తారా?

ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో టీచర్లు లేకపోవడాన్ని, అరకొర సిబ్బందితో విద్యావలంటీర్లతో ఆ  స్కూళ్లు నడుస్తున్న వైనాన్ని, ప్రభుత్వోపాధ్యాయులను ప్రభుత్వమే బోధనేతర కార్యకలాపాల్లో ఉపయోగించడం గురించి, గ్రామాల్లో సైతం వీధికొకటిగా పుట్టుకొస్తున్న ఇంగ్లిష్‌ మీడియమ్‌ బడుల గురించి వివరించి కొందరు గవర్నమెంటు టీచర్లే  ‘పిచ్చి ఆలోచనలు మానుకో’మన్నారు నన్ను. “నువ్వు చదివినప్పుడున్నట్టు లేవు గవర్నమెంటు స్కూళ్లు. ఈ పది పదిహేనేళ్లలో ఆ పాఠశాలల్లో మధ్యతరగతి వాళ్లెవరూ పిల్లలను చదివించని పరిస్థితి ఏర్పడింది. అంతెందుకు, మా టీచర్లే వాళ్ల పిల్లలను పొరుగున ఉన్న పట్నాల్లో పెట్టి చదివిస్తున్నారు. పొట్ట గడవక, కూలీనాలీ చేసుకునే పేదల పిల్లలు మాత్రమే ‘తప్పక’ ప్రభుత్వ పాఠశాలలకు వస్తున్నారు! మారుమూల పల్లెటూళ్లలో కూడా ఇంగ్లిష్‌ మీడియమ్‌ లేదన్న కారణంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో పిల్లల అడ్మిషన్లు ఏటికేడూ తగ్గిపోతున్నాయి. ఈ పరిస్థితిని నివారించడానికి ప్రభుత్వం ఏ ఆలోచనలు చేస్తోందో తెలియడం లేదు… మొత్తమ్మీద చదువులో రాణించడం విద్యార్థి సొంత బలమే తప్ప, అతనికి సాయపడే పరిస్థితులేవీ లేవు” అంటూ ముగించారు వాళ్లు.

ఇంగ్లిష్‌ మీడియమ్‌ ఒక ప్రవాహం. ఆ వాలుకు పోవడమే తప్ప ఏటికి ఎదురీదడం కుదిరే పని కాదని అర్థమయింది.  ఇంతాచేసి కనీసం పదోతరగతి దాకానైనా తెలుగు మీడియంలో చదువు చెప్పిస్తే రేప్పొద్దున్న  పెద్దవాడయ్యాక ‘తెలియక చిన్నప్పుడేదో అన్నాననుకో. ఎందుకమ్మా నా జీవితంతో ప్రయోగాలు చేశావు’ అంటాడేమో మా అబ్బాయి!

ఏ భాష అయినా భావవ్యక్తీకరణ కోసమే అని ‘సరిగ్గా  చదువుకున్న’వాళ్లెవరయినా చెబుతారు. ఆ భాషా సామర్థ్యం, భావవ్యక్తీకరణ పటిమ పెరగడానికి కుటుంబం, పాఠశాలా దోహదం చెయ్యాలి. కానీ మన దౌర్భాగ్యవశాత్తూ రెండూ ఆ పని చెయ్యడం లేదనిపిస్తోంది. మీరు గమనించి చూశారో లేదో, ఈమధ్య ఇంటర్మీడియెట్‌ ఆపైన చదువుతున్న విద్యార్థులు ఆత్మహత్యలకు పాల్పడుతున్నప్పుడు వాళ్లు రాస్తున్న లేఖలన్నీ ‘తెంగ్లిష్‌’లోనే ఉంటాయి. ఆత్మహత్యలకు ప్రేరేపిస్తున్న పరిస్థితుల గురించిన చర్చను పక్కకు పెడితే, చావ బోతున్న దైన్యానికి తోడు, మనసులోని ఆవేదనను మాతృభాషలో అయినవారికి విపులంగా విన్నవించుకోలేకపోవడం మరింత దైన్యం కాదా? పోనీ, ఏ పేరున్న కాలేజీలోనో ఇంజినీరింగ్‌ పూర్తిచేసిన ఒక కుర్రాణ్నో కుర్రదాన్నో పిలిచి సరదాకి ఒక చక్కని, అందమైన ప్రేమలేఖ రాయమని అడిగి చూడండి. మనసుకు హత్తుకుని, అవతలివారు ముసిముసి నవ్వుల్లో మునిగి తేలగల హృద్యంగా వాళ్లు తెలుగులోనూ రాయలేరు, ఇంగ్లిష్‌లోనూ రాయలేరు. యువతరం ఇచ్చిపుచ్చుకునే ఎస్సెమ్మెస్‌లు, ఈమెయిల్స్‌, సోషల్‌ నెట్‌వర్కింగ్‌ సైట్లు, బ్లాగులు…. వేటిని చూసినా భావ వ్యక్తీకరణకు నేర్చుకున్న భాష ఏదీ ‘సరిపోని’ వైనం సులువుగా అర్థమవుతుంది.

భాష వేరు, మాధ్యమం వేరు అన్న స్పష్టత బాగా చదువుకున్నవారిలోనే లేనప్పుడు సామాన్యులకు ఉండాలని ఆశించడం అత్యాశే కావొచ్చు. అసలు అక్షరమే అందని దీనస్థితిలో ఉన్న బాలలు ఒకవైపు, మాతృభాషలో విద్యాభ్యాసం చేసే హక్కును పోగొట్టుకున్న బాలలు ఇంకొందరు. వెరసి ఈ దేశంలో రేపటి పౌరులు. ఎవరికీ ఏదీ పట్టని విచిత్రమైన వేగంలో కొట్టుకుపోతున్న పెద్దలు.  ఏం చేద్దామంటారు?